Jak wyglądał romans Romana Dmowskiego w wersji Jana Małachowskiego? Nieco inaczej niż w przypadku Jędrzeja Giertycha. Oto ona (cytuję za emigracyjnymi „Horyzontami” nr 177-179/1971):
„Wywód Dmowskiego do nas trwał około godziny. Prezes kreślił tło towarzysko-obyczajowe środowiska, w którym żył. Podkreślił niemałą rolę, jaką wtedy odgrywały młode Żydówki. Dokładnie pamiętam, jak zaakcentował to, że w czasie ostatniego spotkania z panią Marią za kotarą ukryta była jej matka. Chciała go przyłapać inflagranti. <Nie miałem zamiaru się żenić i dlatego zerwałem> – powiedział Dmowski. W jednej z rozmów ze mną pan Roman wyjaśnił, dlaczego powziął decyzję nie zawiązywania rodziny w ogóle. (więcej…)
Wracam do romansu pana Romana z przyszłą Marią Piłsudską. Przez dość długi czas historycy i publicyści tylko gdybali na ten temat, coś tam im obijało się o uszy, ale szczegółów było brak. Relacja osoby, której osobiście o tym fakcie opowiedział Roman Dmowski ukazała się w prasie emigracyjnej, w Polsce dostępna była (o ile w ogóle!) w tzw. Prohibitach, czyli wydzielonych częściach największych bibliotek. Że taka relacja w ogóle istnieje, dowiedziałam się od Jana Ostoi Matłachowskiego, byłego współpracownika pana Romana w ruchu narodowym. (więcej…)
Gdzie i kiedy spotkali się Maria z Poklewskich Juszkiewiczowi z Dmowskim i Piłsudskim? – nie wiemy tego dokładnie. Mimochodem wspominają o tym inni. W książce „Towarzyszki z tamtych lat” Bożena Krzywobłocka pisze m.in.:
„Leon Wasilewski dostaje od Więckowskiego list polecający do Wilna, do Marii Juszkiewiczowej. Mieszkała u niej wtedy Maria Paszkowska. Obie panie organizowały wówczas na terenie Wilna tajne szkolnictwo polskie. […] Wasilewski poznał u Juszkiewiczowej buńczucznego Romana Dmowskiego. Był on zaprzyjaźniony z piękną gospodynią i opowiadał przy stole, iż marzeniem jego jest zostać policmajstrem miasta Warszawy”. (więcej…)
W roku 1892 ona miała lat 27, oni – jeden 26, drugi 29. Ona zmarła w zupełnym zapomnieniu 3 lata po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, oni zostali głównymi przywódcami politycznymi II Rzeczypospolitej. Oto nasi bohaterowie: Maria z Koplewskich Juszkiewiczowa, późniejsza Maria Piłsudska, Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Ludzi tych na długie lata połączyły więzy miłości i niechęci przechodzącej czasem w nienawiść. Jak do tego doszło? Aby wyjaśnić niektóre zagadki z ich biografii, przenieśmy się do rosyjskiego Wilna anno domini 1892. (więcej…)
